Jan 4, 2026. Aloha Garden.
Tôi có một số học viên tham dự chương trình “Millionaires” của tôi. Họ là những người rất có đạo đức, sống tử tế, chăm chỉ làm việc, có tâm với nghề và có chí tiến thủ. Trong quá trình dậy và học, tôi nhấn mạnh, nhắc đi nhắc lại là đầu cơ trên thị trường chứng khoán rất rủi ro, cực kì rủi ro. Có đến 98-99% thậm chí tỷ lệ còn cao hơn các nhà đầu cơ mất hết tiền, hoặc sau nhiều năm đầu cơ tay trắng vẫn hoàn tay trắng. Tuy nhiên, có vẻ như (tôi thấy thực tế như vậy), việc đầu cơ hấp dẫn hơn đầu tư rất nhiều. Bằng chứng là rất nhiều người, đặc biệt là những bạn trẻ, những người mới bước vào thị trường chứng khoán thường đam mê đầu cơ. Còn gì hồi hộp hơn, thích thú hơn, gây nghiện hơn khi đầu giờ sáng đặt lệnh, sau vài giờ hoặc buổi chiều đã biết kết quả và sau 2-3 ngày tiền đã về tài khoản. Được – thua thế nào biết ngay. Không nhàm chán như đầu tư giá trị, đọc sách, nghiên cứu mấy tháng mới quyết định mua cổ phiếu nào, giá khoảng bao nhiêu và chờ đợi nhiều tháng có khi hàng năm, thậm chí nhiều năm cơ hội mua mới đến. Mua rồi laị nắm giữ nhiều năm liền mới có cơ hội bán. Nhàm chán hết sức. Sốt ruột quá, không chịu được. Ngoài kia cuộc sống vẫn cuồn cuộn trôi. Ngoài kia “sông vẫn thao thiêt trôi” (Nguyễn Huy Thiệp – Chẩy đi sông ơi). Báo chí, TV, Internet sôi sục hàng ngày với bao nhiều sự kiện nóng hổi, bao nhiêu thương vụ để đời, bao nhiêu người vụt trở nên giầu có chỉ trong vài năm thậm chí vài tháng… Có lẽ chỉ có các ông/bà lẩm cẩm mới cặm cụi đọc sách, thỉnh thoẳng mới giao dịch. Chẳng biết kiếm được bao nhiêu, thật hoài công, phí thời gian. Cuộc đời luôn bắt chúng ta trả giá. Trồng cây phải đợi vài năm mới được hái quả. Cây càng quý càng phải đợi lâu. Cây lấy gỗ cũng như cây ăn quả đều theo quy luật ấy. Chằng trách người ta mới phát hiện ra quy luật 10 ngàn giờ. Nghĩa là, bất cứ một lĩnh vực nào, bạn muốn trở thành master trong lĩnh vực ấy, bạn cần phải liên tục thực hành ít nhất 10 ngìn giờ mới thành chyên gia thực thụ được. Nếu mỗi ngày bạn thực sự dành 3 giờ cho công việc đó thì sau 10.000/3=3.333 ngày tương đương với 10 năm lao tâm khổ tứ bạn mới thành chuyên gia thực thục được. Vì vậy đầu tư giá trị mới khó (về mặt tâm lý) làm sao. Không có chuyện ăn sổi ở thì được. Cụ Charlie Munger cho rằng phải ít nhất 10-15 năm mới thành nhà đầu tư giá trị thực thụ được. Bạn cứ đi làm, cứ cuối tuần đưa vợ con đi chơi, cứ cuối giờ đánh tennis… Song ngày nào bạn cũng dành 3 giờ nghiên cứu sâu, nhất quán về đầu tư tài chính thì hy vọng sau 45 tuổi (nếu bạn bắt đầu từ năm 30 tuổi) bạn sẽ thành nhà đầu tư lão luyện và trở nên giầu có. Ngoài ra không có cách nào khác. Đơn giản là không có cách nào để đốt cháy giai đoạn đâu. Thiên nhiên luôn dậy chúng ta là cần kiên nhẫn. Bất cứ cái gì cũng cần một khoảng thời gian nhất định. Lúa từ khi cấy đến khi thu hoạch mất 6 tháng, giống ngắn ngày là 3 tháng (song gạo không ngon bằng giống 6 tháng), đứa trẻ phải nằm trong bụng mẹ 9 tháng mới ra đời. Cụ Warren Buffett hài hước: bạn không có được đứa trẻ sau 1 tháng bằng cách làm 9 người phụ nữ mang bầu được. Thiên nhiên dậy thế rồi, các bậc hiền triết dậy thế rồi, cuộc sống cũng dậy như thế, hà cớ chi mà chúng ta không chịu hiểu và làm theo???
Thế cái gì thúc dục con người ta luôn vội vàng, muốn bóc ngắn cắn dài? Các nhà tự nhiên học và nhân chủng học (hồi bé tôi đọc cuốn Con người trở thành khổng lồ và rất ấn tượng với cuốn sách này về sự hình thành của loài người)cho rằng thời nguyên thủy thậm chí khi loài vượn người (homo sapiens) mới xuất hiện trên trái đất, sự sinh tồn vô cùng khắc nghiệt, một chú vượn vừa hái được một quả chuối hay ít hạt dẻ phải nhanh chóng ăn ngay nếu không bị con khác cướp mất hoặc thậm chí chú cũng thành bữa điểm tâm cho con thú ăn thịt khác. VÌ vậy phải rất nhanh, rất vội, không chờ đợi được đâu. Kẻ khác ăn mất, cướp mất. Rồi hàng chục triệu năm tiến hóa vẫn quy luật ấy ngự trị. Con người ta luôn phải vội, luôn chụp giựt, Chậm là kẻ khác cướp mất. Chiến tranh, giặc giã đều bắt người ta phải vội vàng, phảnh nhanh chân, phải phản ứng thật nhanh. Dân gian còn nói “biết sống đến mai đâu mà để củ khoai đến tối”. Thời đại 4.0 ngày nay, các bậc anh tài liên tục nhắc chúng ta rằng: không phải cá lớn nuốt cá bé mà là cá nhanh ăn thịt cá chậm. Điều đó có thể đúng song bạn nên tỉnh táo đừng áp dụng chân lý đó vào đầu tư giá trị. “Ngoài kia sông vấn tha thiết trôi; Này sông ơi một nghìn năm trước mày có trôi như thế này không?… Này sông ơi một nghìn năm sau mày có trôi như thế này không???.”
Cuộc sống hiện đại với quy luật sinh tồn mới xuất hiện và con người chưa thể thích nghi ngay được. Vội vàng mà quyết định sai thì hậu quả rất nặng nề. Đầu tư chứng khoán chính là một thế giới mà quy luật sinh tồn ở đó khác rất xa với thời xa xưa của các chú vượn người từng rong ruổi ở Châu Phi rồi di cư khắp trái đất. Tuy rằng thuyết tiến hóa bị nhiều người nghi ngờ song tôi tin rằng nhiều quy luật của xã hôi loài người hiện đại khác rất xa với lối sống của tổ tiên loài người. Điều này bắt buộc chúng ta phải “ngộ” ra những quy luật mới và thích nghi với chúng. Và chiến lược đúng đắn là “Học, học nữa, học mãi” mà cụ Lý Ninh đã dậy. Còn ở đây tôi chỉ muốn nhắc lại châm ngôn của Harvard chọn đúng việc để làm và “Chăm chỉ, Kiên nhẫn, Kỷ luật”. Làm được như vậy thì thị trường chứng khoán không còn đáng sợ và nhà đầu tư có thể ngủ ngon mỗi tối. Cụ Charlie Munger cũng nói như thế và làm như thế suốt 99 năm cuộc đời cụ.
